Waarom gaan de katholieke kerken in Musselkanaal en Kopstukken dicht? En hoelang heeft de katholieke kerk in Zuidoost-Groningen nog toekomst?

„Over vijf à zes jaar zijn veel van onze huidige gelovigen gaan hemelen.” Pastoor Jos Deuling (55) zegt het met een glimlach, maar de boodschap is serieus. De rooms-katholieke kerk in Zuidoost-Groningen krimpt snel. Kerkgebouwen sluiten, vrijwilligers worden ouder, het aantal priesters loopt terug en kerkgangers blijven weg.

Per 1 januari volgend jaar gaan daarom de deuren dicht van de Sint-Antoniuskerk in Musselkanaal en de Onze-Lieve-Vrouwe van Lourdeskerk in Kopstukken. De parochie verkoopt behalve de twee kerken ook ander vastgoed. Daarvoor is ze in zee gegaan met KKG Makelaars uit Amersfoort, een christelijke non-profitorganisatie. Voor de gebouwen in Musselkanaal en Kopstukken hebben zich volgens Deuling al belangstellenden gemeld. „Kerkelijke instellingen. Verder kan ik er nu nog niets over kwijt.”

Parochianen uit beide dorpen zijn straks welkom in Zandberg, Ter Apel en Stadskanaal. Of ze ook bereid zijn om te reizen? Deuling heeft daar een duidelijke boodschap over. „Kom naar hier met je koren, met je kosters en met je vrijwilligers. Welkom.”

Hij zegt het in de spreekkamer van de pastorie in Zandberg. Aan de muur hangen foto’s van vijf kerken. Samen vormen ze de rooms-katholieke parochie Heilig Kruis in Zuidoost-Groningen. De parochie telt ongeveer vijfduizend leden en ontstond in 2015 uit een fusie van vijf zelfstandige geloofsgemeenschappen. Vanaf volgend jaar zijn er nog drie over: Zandberg, Ter Apel en Stadskanaal.

In de spreekkamer wordt openhartig gesproken over krimp, vergrijzing, ontkerkelijking en de toekomst van het katholieke leven in de grensstreek. Toch weigeren Deuling en diaken Kees van Kordelaar (61) over een afscheid te spreken. „Wij dragen de parochie niet ten grave. Zeker niet”, zegt de pastoor.

De parochie staat onder zijn leiding. Naast hem is Van Kordelaar een van de gezichten van de katholieke gemeenschap in Zuidoost-Groningen. Als diaken begeleidt hij mensen bij ziekte, rouw en andere ingrijpende gebeurtenissen en ondersteunt hij de geloofsgemeenschap bij vieringen en pastorale zorg.

De beslissing om kerken te sluiten komt niet uit de lucht vallen. Al jaren kijkt het bisdom Groningen-Leeuwarden naar de toekomst van het kerkelijk vastgoed. Onderhoudskosten stijgen, inkomsten dalen en het aantal actieve kerkgangers neemt af.

In Kopstukken bezoeken op zondag doorgaans vijftien tot twintig mensen de viering. In Musselkanaal zijn dat er iets meer. Voor de parochie is het niet langer verantwoord om alle gebouwen open te houden.

„Je kunt gerust spreken van een complexe tijd met complexe veranderingen”, zegt Deuling. „Maar uiteindelijk moet je eerlijk zijn. Doorgaan zoals nu kan niet meer.”

Toch raakt een kerksluiting meer dan alleen stenen. Van Kordelaar begrijpt de emoties die onder parochianen leven. „Achter iedere kerk schuilt een persoonlijk verhaal. Mensen zijn er gedoopt, deden er hun eerste communie, trouwden er en namen er afscheid van hun dierbaren.”

Volgens hem doet het verdwijnen van een kerkgebouw daarom pijn. „Een kerk is meer dan een gebouw. Het is een plek van ontmoeting, geloof en herinneringen.” De kerkbestuurders spreken dan ook over gevoelens van verlies en rouw. „Het is zaak met parochianen in gesprek te gaan om de boodschap uit te leggen. Communicatie is alles”, zegt Deuling.

Tegelijk heeft hij weinig geduld met mensen die vooral treuren om het verdwijnen van het gebouw. „Waar we niet op zitten te wachten zijn krokodillentranen van mensen die anders alleen bij grote vieringen in de kerk zitten en die je verder nooit ziet.”

Deuling wijst ook op een alternatief dat niet is overwogen. „Kerken overdragen aan bijvoorbeeld de Stichting Groninger Kerken klinkt mooi, maar daar hoort vaak een forse bruidsschat bij. Dat gaat om veel geld. Dat investeren we liever in mensen dan in stenen. Uiteindelijk draait de kerk om ontmoeting, geloof en zorg voor elkaar.”

De problemen beperken zich niet tot bezoekersaantallen. De katholieke gemeenschap vergrijst snel. Vrijwilligers, koorleden en trouwe kerkgangers worden ouder en het wordt steeds moeilijker om opvolgers te vinden.

Daar komt een tekort aan geestelijken bij. Binnen enkele jaren gaat een groot deel van de priesters en pastoraal werkenden met emeritaat of pensioen. „Voor sommigen is de werkdruk nu al hoog”, zegt Van Kordelaar. „De generatie die de kerk nu draagt, wordt steeds kleiner.”

In de spreekkamer overheerst desondanks geen fatalisme. „Voor alleen maar crisismanagement ben je niet gewijd”, zegt Van Kordelaar. „Het gaat uiteindelijk om geloof, ontmoeting en zingeving. We willen vooral herder zijn. Werker in de wijngaard.”

Deuling begint binnenkort aan zijn twaalfde jaar in Zuidoost-Groningen. Daarvoor werkte hij onder meer in Pekela en later in Drachten. Daar maakte hij mee hoe meerdere katholieke parochies werden samengevoegd tot één grotere geloofsgemeenschap. Overal zag hij dezelfde ontwikkeling: minder mensen, minder gebouwen, minder mogelijkheden.„Het is constant inleveren. Dat doet iets met me, met ons.” Toch wil Deuling niet vervallen in doemdenken.

„Het is nog geen weduwe Wanhoop, zoals mijn vader in Veendam altijd zei.” Onlangs meldden zich nog zes nieuwe echtparen bij de parochie. En er zijn volgens hem nog altijd parochianen die de schouders eronder willen zetten. Kerken kunnen verdwijnen. Geloofsgemeenschappen kunnen kleiner worden. Maar zolang mensen blijven zoeken naar geloof, hoop en zingeving, zal er ook een katholieke kerk zijn.”

Hij pauzeert even.

„Dit is geen zwanenzang. Als je je hoop verliest, leg je het bijltje erbij neer. Dat doen wij niet.”

Terwijl het aantal kerkgebouwen afneemt, zoeken katholieke gemeenschappen elkaar juist vaker op.

De parochie Heilig Kruis werkt samen met de parochie Maria Hertogin van Drenthe onder leiding van pastoor Karol Mielnik en met de geloofsgemeenschap van pastoor Buit in Coevorden. Eens in de zes weken komen de geestelijken bijeen.

Volgens Deuling is het het enige pastorale team binnen het bisdom Groningen-Leeuwarden dat zo structureel over provinciegrenzen heen samenwerkt.

Langs de Drents-Groningse en Duits-Nederlandse grens zoeken de parochies gezamenlijk naar antwoorden op dezelfde vragen: hoe houd je geloofsgemeenschappen overeind in een regio die kampt met krimp, vergrijzing en ontkerkelijking?

Een sluitend antwoord hebben ze nog niet. Wel weten Deuling en Van Kordelaar dat stilzitten geen optie is.

„Met de samenwerking laten we zien dat het afstoten van kerkgebouwen en onroerend goed niet betekent dat we ons als kerk terugtrekken”, zegt Deuling. „De katholieke kerk is groter dan de eigen parochie.”